Polish cases · 5 of 7
Narzędnik
the case of the tool
The instrumental answers (z) kim? (z) czym? — “with whom? with what? by what means?”. It is the case of the instrument, the vehicle and the company you keep, and the only case you need for the sentence “I am a student”. It has three endings, six jobs and a small, famous set of traps. Learn them in that order and the case stops being a mystery and becomes a habit.
What a case is
A Polish noun never travels alone. Depending on the job it does in the sentence, its ending changes — that changing shape is the case. English does a tiny version of this: I see me, he sees him. Polish does it with almost every word, and there are seven cases.
Each case has a question that helps you recognise it. Narzędnik's is (z) kim? (z) czym? — “with whom? with what? by what means?”. Here are all seven, with one word — Anna — in each:
| # | Case | Polish | Question | Example |
|---|---|---|---|---|
| 1 | nominative | mianownik | kto? co? | To jest Anna. |
| 2 | genitive | dopełniacz | kogo? czego? | Szukam Anny. |
| 3 | dative | celownik | komu? czemu? | Daję Annie prezent. |
| 4 | accusative | biernik | kogo? co? | Widzę Annę. |
| 5 | instrumental | narzędnik | (z) kim? (z) czym? | Idę z Anną. |
| 6 | locative | miejscownik | o kim? o czym? | Myślę o Annie. |
| 7 | vocative | wołacz | — | Anno! |
Narzędnik and miejscownik have the same-sounding question — kim? czym? The preposition tells them apart: z kimś → narzędnik (Idę z Anną); o kimś → miejscownik (Myślę o Annie).
In Polish schools narzędnik is case number 5 (in the order above). In some books you will see it numbered differently — same case, different counting.
The big idea: narzędzie = tool
Every case has a personality. Narzędnik's is in its name: narzędzie is Polish for “tool”. Narzędnik is the case you use for the thing you do something with — your instrument, your vehicle, your means — and for the company you keep, the one you do something with.
Where English says “by”, “with”, “using”
Jadę autobusem.
I go by bus.
Piszę piórem.
I write with a pen.
Idę z Anną.
I go with Anna.
Where English says “I am a…”
Jestem studentem.
I am a student.
Chcę zostać lekarzem.
I want to become a doctor.
Kot jest pod stołem.
The cat is under the table.
For tools and vehicles Polish uses no preposition at all. You just say the bare narzędnik form: piórem, autobusem, kluczem. The case ending is the word “with”.
Piszę piórem. — I write with a pen. (no „z”!)
Piszę z piórem. — this means “I write together with a pen”, which is odd.
One-page cheat sheet
If you remember only this table, you can already say a lot:
| What | Rule | Example |
|---|---|---|
| Question | (z) kim? (z) czym? | Z kim idziesz? — Z Anią. |
| Masculine & neuter nouns | -em | kot → kotem · okno → oknem |
| Feminine nouns | -ą | Anna → Anną · muzyka → muzyką |
| Adjectives — m/n · f · plural | -ym · -ą · -ymi | dobry → dobrym · dobra → dobrą · dobre → dobrymi |
| Plural nouns | -ami, and the short -mi list | koty → kotami · konie → końmi |
| Job 1 · tool | bare narzędnik, no preposition | Piszę piórem. |
| Job 2 · transport | bare narzędnik | Jadę autobusem. |
| Job 3 · company | z + narzędnik | Idę z Anią. |
| Job 4 · who you are | być, zostać, stać się + narzędnik | Jestem studentem. |
| Job 5 · verbs that demand it | interesować się, zajmować się… + narzędnik | Interesuję się muzyką. |
| Job 6 · place words | nad, pod, przed, za, między + narzędnik | pod stołem |
| The one trap to fear | z + narzędnik = with · z + genitive = from | z mamą (with mum) · z pracy (from work) |
The three-step method for any new sentence
Say it out loud, ten times
Piszę piórem. · Jadę autobusem. · Idę z Anną. · Jestem studentem. · Interesuję się muzyką. · Pod stołem. · Kawa z mlekiem. · Mieszkam z mamą. · Zostałem nauczycielem. · Moim zdaniem.
The rhythm to memorise: -em · -ą · -ami. Every drill below reuses it.
The six jobs it does
Every narzędnik you will ever produce belongs to one of these six patterns. Recognise the pattern, and the ending follows far more easily than by guessing.
1 · The tool no preposition
Piszę piórem.
I write with a pen.
Otwieram drzwi kluczem.
I open the door with a key.
Jem zupę łyżką.
I eat soup with a spoon.
Rysuję ołówkiem.
I draw with a pencil.
2 · The vehicle no preposition
Jadę autobusem do pracy.
I go to work by bus.
Jedziemy pociągiem do Krakowa.
We’re going to Kraków by train.
Lecę samolotem do Londynu.
I’m flying to London.
Wracam tramwajem.
I’m coming back by tram.
3 · The company: z + narzędnik
Idę do kina z Anią.
I’m going to the cinema with Anna.
Mieszkam z mamą i tatą.
I live with mum and dad.
Rozmawiam z kolegą.
I’m talking with a friend.
Kawa z mlekiem, proszę.
Coffee with milk, please.
4 · Who you are: być / zostać + narzędnik
Jestem studentem.
I am a student.
Ania jest lekarką.
Ania is a doctor.
Chcę zostać programistą.
I want to become a programmer.
Ona została moją żoną.
She became my wife.
5 · Verbs that demand it rekcja
Interesuję się muzyką.
I’m interested in music.
Zajmuję się sportem.
I do sports.
Opiekuję się psem.
I look after a dog.
Bawię się z dziećmi.
I’m playing with the children.
6 · Where things are
Kot jest pod stołem.
The cat is under the table.
Siedzimy przed telewizorem.
We’re sitting in front of the TV.
Park jest za szkołą.
The park is behind the school.
Lato spędzam nad morzem.
I spend the summer at the seaside.
These five words take narzędnik when something is somewhere. If something goes there, they take biernik instead: Kot jest pod stołem → Kot wbiegł pod stół.
Job 4 works for nouns. With an adjective after „być” you keep the plain form: Jestem zmęczony (not „zmęczonym”), Ona jest ładna — see the advanced corner for the few places where the plain form is right after a noun, too.
Endings: singular
Three tables — one for each gender. Read the last column aloud; the pattern will stick faster than the rule.
Masculine: things and men -em
Masculine nouns almost always take -em. Watch the spelling changes.
| Dictionary form | Narzędnik | What happens | Say it |
|---|---|---|---|
| kot cat | kotem | plain hard stem + -em | Idę z kotem. |
| dom house | domem | hard stem + -em | Stoję przed domem. |
| stół table | stołem | ó stays, + -em | Pod stołem. |
| pan gentleman | panem | hard stem + -em | Rozmawiam z panem. |
| pociąg train | pociągiem | after g write -iem | Jadę pociągiem. |
| rok year | rokiem | after k write -iem | Przed rokiem mieszkałem w Krakowie. |
| lekarz doctor | lekarzem | soft cz: still -em | Jestem lekarzem. |
| klucz key | kluczem | soft cz: still -em | Otwieram kluczem. |
| nauczyciel teacher | nauczycielem | soft l: -em | Chcę zostać nauczycielem. |
| koń horse | koniem | after ń write -iem | Za koniem idzie źrebię. |
| gość guest | gościem | after ś write -iem | Rozmawiam z gościem. |
| mąż husband | mężem | ą → ę inside the word | Idę z mężem. |
| pies dog | psem | e drops out: pies → psem | Idę na spacer z psem. |
| chłopiec boy | chłopcem | e drops out: chłopiec → chłopcem | Rozmawiam z chłopcem. |
| kolega colleague (a man!) | kolegą | masculine in -a → -ą, like feminine! | Idę z kolegą. |
| tata dad | tatą | same pattern: -a → -ą | Mieszkam z tatą. |
| mężczyzna man | mężczyzną | same pattern: -a → -ą | Rozmawiam z mężczyzną. |
Words for men that end in -a (kolega, tata, mężczyzna, dentysta, kierowca) behave like feminine words in this one spot. You will say kolegą, never „kolegiem”.
Feminine: almost always -ą
One rule, no exceptions worth worrying about: feminine → -ą.
| Dictionary form | Narzędnik | What happens | Say it |
|---|---|---|---|
| Anna | Anną | -a → -ą | Idę z Anną. |
| mama mum | mamą | -a → -ą | Mieszkam z mamą. |
| muzyka music | muzyką | -a → -ą (k stays hard) | Interesuję się muzyką. |
| kobieta woman | kobietą | -a → -ą | Rozmawiam z kobietą. |
| praca work | pracą | c + ą is written cą | Mam problem z pracą. |
| pani lady | panią | -i stays, add -ą | Rozmawiam z panią. |
| ziemia earth, land | ziemią | -a → -ą | Samolot leci nad ziemią. |
| noc night | nocą | nouns in a consonant: -ą | Pracuję nocą. |
| miłość love | miłością | after ś: -ą | Żyję miłością. |
| krew blood | krwią | irregular but still -ą | Płacę krwią i potem. |
Time words freeze into narzędnik and become adverbs: nocą (at night), dniem (by day), rankiem (in the morning), wieczorem (in the evening), latem, zimą, wiosną, jesienią. You will use these every day without thinking about cases — enjoy it.
Neuter: like masculine -em
| Dictionary form | Narzędnik | What happens | Say it |
|---|---|---|---|
| okno window | oknem | -o drops, + -em | Siedzę pod oknem. |
| miasto city | miastem | -o drops, + -em | Jestem zachwycony miastem. |
| mleko milk | mlekiem | after k: -iem | Kawa z mlekiem. |
| dziecko child | dzieckiem | after k: -iem | Opiekuję się dzieckiem. |
| morze sea | morzem | soft rz: -em | Nad morzem. |
| zdanie sentence, opinion | zdaniem | -e drops, + -em | Moim zdaniem… |
| imię first name | imieniem | special -ę noun | Podpisuję się imieniem i nazwiskiem. |
For the ambitious: the exceptions hiding in the tables
pies → psem, chłopiec → chłopcem, Kraków → Krakowem, sen → snem — whenever e or ó is only “glued” into the stem, it drops or changes in narzędnik. A dictionary will show you the stem; your ear will learn the common ones fast.
mąż → mężem, ksiądz → księdzem, wąż → wężem — ą inside a word always turns into ę here.
Neuter nouns in -ę (imię, cielę, zwierzę) take -ęciem / -ieniem: imię → imieniem, cielę → cielęciem, zwierzę → zwierzęciem. These are old n-stems — a museum piece of Polish grammar.
Nouns borrowed with -um (muzeum, liceum, centrum) simply don’t decline: muzeum → muzeum, liceum → liceum.
Endings: plural
Good news: plural narzędnik is the friendliest place in Polish grammar — all genders take the same ending. No gender, no personal/impersonal split (that only exists in dative and accusative).
| Rule | Dictionary form → Narzędnik | Say it |
|---|---|---|
| Default: -ami | koty → kotami · domy → domami · kobiety → kobietami · okna → oknami | Interesuję się kotami. |
| After most soft stems: still -ami | lekarze → lekarzami · klucze → kluczami · talerze → talerzami | Rozmawiam z lekarzami. |
| The short list: -mi | konie → końmi · dzieci → dziećmi · ludzie → ludźmi · bracia → braćmi | Idę z dziećmi. |
| Relics of the old dual | ręce → rękami / rękoma · oczy → oczami / oczyma | Patrzę na to własnymi oczami. |
Everything else: -ami.
Adjectives in the plural: -ymi after hard stems (dobrzy → dobrymi), -imi after soft ones (tani → tanimi, wielcy → wielkimi). The adjective always takes the same number and case as the noun: z dobrymi przyjaciółmi.
Adjectives & pronouns
An adjective simply copies the noun: same case, same number — and in narzędnik that is very easy to do.
| Adjective | Masculine | Feminine | Neuter | Plural (all) |
|---|---|---|---|---|
| dobry good | dobrym | dobrą | dobrym | dobrymi |
| nowy new | nowym | nową | nowym | nowymi |
| tani cheap | tanim | tanią | tanim | tanimi |
| wielki big | wielkim | wielką | wielkim | wielkimi |
| drogi expensive, dear | drogim | drogą | drogim | drogimi |
To jest dobry nauczyciel. → Rozmawiam z dobrym nauczycielem.
a good teacher → with a good teacher
To jest dobra lekarka. → Rozmawiam z dobrą lekarką.
To są dobrzy studenci. → Rozmawiam z dobrymi studentami.
masculine-personal plural: no special form needed in the instrumental.
Pronouns — the shapes you will use daily
| Plain form | Narzędnik | Used like this |
|---|---|---|
| ja I | mną | Ona idzie ze mną. note: „ze”, not „z”, before m |
| ty you | tobą | Idę z tobą. |
| on / ono he / it | nim | Rozmawiam z nim. |
| ona she | nią | Idę do kina z nią. |
| my | nami | Między nami mówiąc… between us… |
| wy | wami | Idę z wami. |
| oni / one | nimi | Pracuję z nimi. |
| siebie self | sobą | Rozmawiamy ze sobą. |
| ten / ta / to | tym / tą / tym | z tą kobietą · z tym panem „tą” is the correct feminine form here |
| mój / moja / moje | moim / moją / moim · pl. moimi | z moją siostrą · z moimi rodzicami |
| kto / co | kim / czym | Z kim idziesz? Czym jedziesz? |
| nic / wszystko | niczym / wszystkim | Interesuję się wszystkim. |
After a preposition, the pronouns on / ona / ono / oni start with n: z nim, do niego, od niej, u nich. Without a preposition they lose it: Jego nie ma — Widzę go.
The prepositions: z, nad, pod, przed, za, między
Six words to know, in two families.
Family 1 · z = with — and its evil twin z = from
z + narzędnik = WITH
Idę z mamą.
I’m going with mum.
Kawa z mlekiem.
coffee with milk
Rozmawiam z kolegą.
Mieszkam z przyjaciółmi.
z + genitive = FROM
Wracam z pracy.
I’m coming back from work.
Jestem z Polski.
I’m from Poland.
Wracam ze sklepu.
Pochodzę z Krakowa.
Wracam z pracą. (= with work) → Wracam z pracy. (from work)
And the opposite: Idę z mama. → Idę z mamą.
Before m and some clusters the word becomes ze: ze mną, ze sobą, ze stali.
Family 2 · position words: nad, pod, przed, za, między, poza
Where is it? → narzędnik
Kot jest pod stołem.
Lampa wisi nad stołem. above
Siedzimy przed domem. in front of
Park jest za szkołą. behind
Stoję między domem i sklepem. between
Pies jest poza domem. outside
Where is it going? → biernik
Kot wbiegł pod stół.
Idę nad jezioro. to the lake
Wchodzę przed dom.
Idę za szkołę. behind the school
Kładę się między nich.
Wychodzę poza miasto.
One pair worth memorising — the same word, two cases, two meanings:
Spędzam wakacje nad morzem. — I spend the holidays at the seaside. (where → narzędnik)
Lecę nad morze. — I’m flying to the seaside. (where to → biernik)
Also with przed and time: przed obiadem (before dinner), przed wojną (before the war) — narzędnik again. And with za: za granicą (abroad), za rogiem (around the corner), za pomocą (by means of).
Verbs that come with narzędnik
A verb’s fixed case is called rekcja. Search the list, filter it, and read the example aloud — the sentence teaches the case better than the rule.
| Verb | Case | Meaning | Example |
|---|
Eleven traps, in the order you will hit them
| Wrong | Right | Why |
|---|---|---|
| Piszę z piórem. | Piszę piórem. | tools and vehicles take the bare narzędnik — „z” would mean “together with” |
| Wracam z pracą. | Wracam z pracy. | z = “from” takes the genitive; z = “with” takes the narzędnik |
| Gram gitarą. | Gram na gitarze. | grać, jeździć + na + miejscownik, not the narzędnik |
| Jestem zmęczonym. | Jestem zmęczony. | with być an adjective keeps the plain form; the narzędnik is for nouns |
| Boję się psem. | Boję się psa. | bać się, wstydzić się, śmiać się z govern the genitive |
| Pracuję jako nauczycielem. | Pracuję jako nauczyciel. | jako takes the nominative; zostać takes the narzędnik |
| Uważam go za przyjacielem. | Uważam go za przyjaciela. | uważać za + biernik |
| Dzwonię z mamą. | Dzwonię do mamy. | “to phone someone” is dzwonić do + genitive; „z mamą” means calling together with mum |
| Idę bez tobą. | Idę bez ciebie. | bez takes the genitive |
| Nazywam się Anną. | Nazywam się Anna. | your own name stays in the nominative; nazywać kogoś czymś takes the narzędnik |
| Piję mlekiem słomką. | Piję mleko słomką. | only the straw is a tool — what you drink is the direct object, so biernik |
1. Is there a “with”, a tool, a vehicle or “being somebody”? → narzędnik. 2. Is there nad, pod, przed, za, między? → narzędnik if nothing moves. 3. Is there z meaning “with”? → narzędnik. Anything else, and the noun is probably not narzędnik at all.
Drills
6 sets, 82 items. Every answer comes with the reason: 1–9 to pick an option, Enter to check or continue. Your misses are collected, and “Review the mistakes” runs only those. Progress is saved on this device.
Flashcards: the verb list
Click a card to turn it over. „Umiem” counts it as known, „Powtórzę” keeps it in the loop. Come back daily — the cards remember what you marked.
A 7-day plan
Fifteen focused minutes a day beats three hours on Sunday. Tick the boxes as you go — the ticks are saved too.
For the ambitious
Everything above makes you functional. This corner is for when you want to sound like someone who has met a grammar book.
„Jestem student” czy „Jestem studentem”? — nominative or narzędnik after „być”
A noun after być normally stands in the narzędnik: Jestem studentem, Ona jest lekarką, To był dobry pomysł. The plain form — Jestem student — is the classic beginner slip and it is not the model form in today’s standard Polish, even though it turns up in casual speech, in older texts and in poems.
But the nominative is the right — sometimes the only possible — choice in a few clearly defined situations:
| Situation | Example |
|---|---|
| Presenting yourself, giving your name | Jestem Jan Zawadzki. · Jestem Anna Kowalska. |
| Identification with to | To jest student. |
| Emotionally marked statements | Jesteś łotr i oszust! |
| After jako | Pracuję jako student. |
| Apposition — a noun thrown in to explain who someone is | Jan Kowalski, student prawa, wygrał konkurs. |
Two more rules that go with it. The adjective predicate always keeps the plain form: Jestem zmęczony (never „zmęczonym”). But when the copula is an infinitive, a participle or a noun, the adjective moves into the narzędnik: Trzeba być ostrożnym, bycie nietrzeźwym, Dobrze być młodym.
And after zostać, stać się, okazać się, wydawać się the narzędnik is obligatory: Chcę zostać studentem, Okazał się dobrym mówcą. There is no nominative version of those.
Sources: Poradnia Językowa Uniwersytetu Łódzkiego („orzeczenie słowno-imienne”), Z. Klemensiewicz, Zarys składni polskiej, and Polish teaching materials.
The old dual: rękoma, oczyma
Polish keeps two fossil forms from the ancient dual number: rękoma and oczyma. Both are fully correct and slightly more literary than rękami / oczami. You will hear them in films, literature and serious speeches: Witał nas z otwartymi rękoma, widział to swoimi oczyma. Use the -ami versions in everyday speech; save -oma for when you want a shiver of style.
Numerals in narzędnik: z dwoma, trzema, pięcioma
Numbers change shape too: z dwoma kotami, z trzema kolegami, z pięcioma osobami, z dwojgiem dzieci (that last one is the collective numeral — for children and mixed groups). A very natural sentence: Mieszkam z dwoma kotami i psem.
Where the case came from
The instrumental existed already in Proto-Indo-European; Slavic languages kept it (Russian топором works the same way). Old Polish inherited -omь for masculine/neuter (today’s -em), -ojǫ for feminine (today’s -ą) and -ami for the plural. The Polish peculiarity is the softened spelling we met above: k/g → -iem, and the -mi group (końmi, dziećmi) — old soft stems that kept their short ending.
The literary agent: „drzewo zasadzone ręką ojca”
Modern Polish marks the doer of a passive sentence with przez + biernik: Dom został zbudowany przez ojca. Older and poetic Polish used the narzędnik without a preposition: drzewo zasadzone ręką ojca (a tree planted by the father’s hand), zdradzony przyjacielem next to zdradzony przez przyjaciół. You will meet it in literature — now you will recognise it.
Frozen phrases worth stealing
moim zdaniem — in my opinion · jednym słowem — in a word · innymi słowy — in other words · tym razem — this time · między młotem a kowadłem — between a rock and a hard place, literally “between hammer and anvil” · nocą — by night · za granicą — abroad · z czasem — in time · siłą rzeczy — by force of circumstance.
„służyć za” vs „służyć jako” — one letter, different case
The PWN language office notes that służyć with the narzędnik (służyć dowodem) is a Russian-style calque to avoid. Polish says służyć jako + plain form (To służy jako dowód) or służyć za + biernik (To służy za dowód). Same story with opływać w dobra (not „opływać dobrami”). A good example of how rekcja can betray even advanced learners.